07-12-2019

Cytadela Warszawska

Cytadela Warszawska, dawniej zwana Cytadela Aleksandrowską, wzniesiona została na rozkaz cara Mikołaja I po upadku Powstania Listopadowego. Paradoks historii sprawił, że symbol zniewolenia Polaków wzniesiony został w miejscu, które za sprawą swej urody nazwane zostało Pięknym Brzegiem.

Twierdza powstała według projektu generała majora Iwana Dehna w latach 1832–1834, a zatem liczy już 185 lat. Powierzchnia wewnętrzna fortecy wynosiła 10,5 ha, a teren zajęty przez wszystkie urządzenia forteczne – 67 ha. Na tym obszarze wyburzono ok. 200 posesji i przesiedlono znaczną liczbę mieszkańców. Zniknęło bezpowrotnie wiele obiektów wzniesionych w epoce stanisławowskiej. Do naszych czasów przetrwał pałacyk Joli Bord, wzniesiony w końcu XVIII w. dla konwiktu pijarów (stąd nazwa wiodącej doń ulicy – Konwiktorska). Dziś ma rangę zabytku. Jeszcze do niedawna mieściło się w nim kasyno oficerskie. Cytadela na kilkadziesiąt lat zaryglowała rozwój lewobrzeżnej Warszawy w kierunku północnym.

mapa cytadeli warszawskiej

Plan Cytadeli Warszawskiej z fortami - źródło www.muzeum-niepodleglosci.pl

autor budowy cytadeli

Gen. mjr Iwan Dehn, twórca Cytadeli Warszawskiej - źródło www.muzeum-niepodleglosci.pl

budowa cytadeli 12

budowa cytadeli 10

Akwarela Zygmunta Vogla - widok XVIII- wiecznych koszar gwardii koronnej pieszej

budowa cytadeli 4

Symboliczny klucz do Cytadeli wręczony namiestnikowi Iwanowi Paskiewiczowi w dniu poświęcenia Cytadeli 4 V 1834 - źródło www.muzeum-niepodleglosci.pl

budowa cytadeli 3

Integralną częścią Cytadeli było budzące grozę więzienie śledcze dla więźniów politycznych – złej sławy X Pawilon. Od 1834 działała tu Komisja Śledcza przy naczelnym Dowódcy Armii Czynnej i Naczelniku Królestwa Polskiego, będąca centralnym organem śledczym przestępstw politycznych w Królestwie Polskim. Więźniami X Pawilonu byli m.in. Romuald Traugutt, Józef Piłsudski, Roman Dmowski, Gustaw Ehrenberg, ks. Piotr Ściegienny, Stefan Okrzeja, Władysław Jabłonowski. Na Stokach Cytadeli straceni zostali m.in.: Romuald Traugutt, Rafał Krajewski, Józef Toczyski, Roman Żuliński, Jan Jeziorański, Stefan Okrzeja, Marcin Kasprzak. Symboliczne groby bohaterów znalazły się przy Bramie Straceń.

szubienica

Szubienica na stokach Cytadeli Warszawskiej: źródło: J. Kasprzycki "Korzenie miasta" tom V

198 0

Szubienica na stokach Cytadeli Warszawskiej: źródło: PAWIAK. Więzienie polityczne Andrzej Ossibach-Budzyƒski PAWIAK. Andrzej Ossibach-Budzyƒski

kibitka

Kibitka do przewozów wieźniów - źródło: Więźniowie X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej

67567567

Brama Straceń: źródło: http://www.warszawa1939.pl/

W czasie pokoju w Cytadeli stacjonowało ok. 5 tys. żołnierzy rosyjskich, ale na przykład w czasie Powstania Styczniowego garnizon wzrósł do 16 tys. ludzi.

Po zajęciu Cytadeli przez Niemców w 1915 zainstalowano w jednej z działobitni radiostację o mocy 4 kW. Została ona przejęta przez Polaków w listopadzie 1918. Z tego miejsca 16 listopada 1918 nadano w świat depeszę Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego o powstaniu niepodległego państwa polskiego. W czasie bitwy warszawskiej 1920, w dniach 15 i 16 sierpnia radiostacja zagłuszała radiostacje sowieckie nadawanym bez przerwy przez 36 godzin tekstem Nowego Testamentu. Działała ona jako Centralna Stacja Telegraficzna "WAR" do 1925 r., zdemontowana przed 1935.

SM0 1 U 7177

stracen 19 0

budowa cytadeli 8

Główna brama Cytadeli, tzw. Wrota Konstantynowskie, obecnie Brama Powązkowska (foto z lat 1920-tych) - źródło www.muzeum-niepodleglosci.pl

13 października 1923 nieznani do dziś sprawcy (posądzano dwóch oficerów o sympatiach prosowieckich) wysadzili celowo lub przypadkowo znajdujący się w Cytadeli skład amunicji. W magazynach znajdował się m.in. świeżo dostarczony z Włoch transport trotylu. Zginęło wtedy 28 osób, a przeszło 40 zostało ciężko rannych. Siła wybuchu była tak wielka, że na Pradze wypadały szyby z okien.

wybuch prochowni w cytadeli 1923 1536x1257

W okresie II Rzeczypospolitej na terenie Cytadeli stacjonowały m.in.: 21. Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy” (jego formowanie rozpoczęto 11 listopada 1918 r., a dokonania upamiętnia tablica znajdująca się na narożniku ul. Dymińskiej i Krajewskiego) oraz 30. Pułk Strzelców Kaniowskich. Wzniesiono tu też kościół pod wezwaniem św. Jerzego – konsekrowany 2 października 1927 r. 

2016 glowka 1

cb 1 b copy1

DSC 6508

DSC 6509

DSC 6510

DSC 6511

Urbaniści projektujący Żoliborz planowali przebicie murów Cytadeli i poprowadzenie do jej wnętrza, ponad fosą, Alei Wojska Polskiego. Miał to być symbol fiaska carskiej polityki – życie wkroczyło do bastionu niewoli. Wybuch wojny pokrzyżował te plany. We wrześniu 1939 r. lotnictwo niemieckie zniszczyło na terenie Cytadeli większość budynków dawnych koszar Aleksandrowskich. W latach okupacji hitlerowskiej stacjonowały tu oddziały Wehrmachtu oraz SS. W czasie powstania warszawskiego w 1944 r. odcinały skutecznie powstańców Żoliborza od oddziałów walczących na Starym Mieście. Ataki na Cytadelę zakończyły się klęską, okupioną ciężkimi stratami.

szturm na cytadele 1

Inscenizacja szturmu na Cytadele Warszawską - źródło Urząd Dzielnicy Żoliborz

pozar cytadeli

Cytadela Warszawska wrzesień 1939 - źródło: "Historia Warszawskiej Cytadeli" (S.Łagowski)

cytadela kaponiera pld

Zniszczona kaponiera Cytadeli Warszawskiej od strony ul. Krajewskiego - źrodło www.warszawa1939.pl

Po II wojnie światowej Cytadela pozostała w ręku wojska. Mieściło się tam kolejno Dowództwo Warszawskiego Okręgu Wojskowego oraz dowództwo Wojsk Lądowych. Natomiast X Pawilon został wydzielony wraz z najbliższym otoczeniem. Udostępniono go zwiedzającym 22 stycznia 1963 w ramach obchodów setnej rocznicy Powstania Styczniowego. Stanowi filię Muzeum Niepodległości. Prowadzi aktywną działalność wystawienniczą i edukacyjną. W sierpniu 2015 przed budynkiem X Pawilonu odsłonięto popiersia pięciu członków Rządu Narodowego z okresu Powstania Styczniowego, którzy zostali skazani na karę śmierci przez władze rosyjskie: Romualda Traugutta, Rafała Krajewskiego, Józefa Toczyskiego, Romana Żulińskiego i Jana Jeziorańskiego. 

brama cytadeli

Brama Bielańska do Cytadeli Warszawskiej - źrodło Urząd Dzielnicy Żoliborz

Brama Stracen1widok ogolny

Brama Straceń - źródło Urząd Dzielnicy Żoliborz

P1030973

Pałacyk Joli Bord w Cytadeli Warszawskiej - źródło Urząd Dzielnicy Żoliborz

Nowy 1

Park Cytadela Warszawska - źródło Urząd Dzielnicy Żoliborz

krzyze

Stoki Cytadeli Warszawkiej - źródło Urząd Dzielnicy Żoliborz

P1020363

Obelisk z fragmentem szubienicy, na której ginęli więźniowie polityczni. Za obeliskiem w murze widnieje tablica poświęcona pamięci członków Rządu Narodowego 1863 roku, partii Proletariat I i II, PPS i KPP. - źródło Urząd Dzielnicy Żoliborz

Jeszcze kilkanaście lat temu kaponierę od strony Alei WP dzierżawił kowal. Jego działalność przyspieszyła niestety degradację tego obiektu. Poniżej kaponiery, w fosie znajduje się zakratowane wejście do tunelu. Prowadził on do nie istniejącego już fortu Haukego. Przechodząc przez Plac Inwalidów, nie zdajemy sobie sprawy, że zaledwie kilka metrów pod naszymi stopami znajduje się sekretny tunel, zbudowany w latach 60. XIX w. Jego wlot znajduje się na stokach Cytadeli nieopodal Al. Wojska Polskiego. Tunel przebiega pod prywatnymi posesjami wzdłuż parzystej strony Alei Wojska Polskiego, przecina północną cześć Placu Inwalidów i kończy się na wysokości przystanku autobusowego w kierunku Śródmieścia. Ciekawostką jest, że tunel odkryto m.in. dlatego, że jedna z właścicielek posesji przy Al. Wojska Polskiego wystąpiła o zgodę na przechowywanie tam warzyw. Później, w czasie budowy metra odsłonięto w tym miejscu zamurowaną końcówkę tunelu. Mur postawiono prawdopodobnie w czasie rozbiórki Fortu Haukego. Korytarz łączył zbudowaną na rozkaz cara Mikołaja I warszawską Cytadelę z nieistniejącym już dziś fortem Haukego (obecny Plac Inwalidów). Tunel zaś służył do komunikacji i transportu między cytadelą, a fortem. Twierdza była obiektem wojskowym, a tunel w przypadku oblężenia pozwalał swobodnie dostarczać broń, amunicję i żywność załodze fortu. 

56c5f947d6741 o large

Budowa nowej siedziby Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie - źródło http://www.muzeumwp.pl/

8c8a5d3a d30b 11e4 b975 0025b511229e 1

Budowa nowej siedziby Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie - źródło http://www.muzeumwp.pl/

budowa1

Budowa nowej siedziby Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie - źródło http://www.muzeumwp.pl/

budowa3

Budowa nowej siedziby Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie - źródło http://www.muzeumwp.pl/

budowa8

Budowa nowej siedziby Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie - źródło http://www.muzeumwp.pl/

X Pawilon był pierwszym obiektem muzealnym na terenie Cytadeli. Przed kilku laty zostało tam zainstalowane Muzeum Katyńskie, które jest forpocztą Muzeum Wojska Polskiego. Budowa tego ostatniego jest w toku, podobnie jak Muzeum Historii Polski. W ten sposób, w przyszłości Cytadela Warszawska stanie się zagłębiem muzealnym przyciągającym tysiące turystów. Ale będzie to przede wszystkim bardzo ważne miejsce dla kształtowania przekazu historycznego o naszej przeszłości. Już dziś niezwykłą ciekawość wzbudza koncepcja przygotowywanych ekspozycji.

Żoliborzanie czekają jeszcze na jedno wydarzenie, niezwykle ważne z punktu widzenia dzielnicy i oczekiwane od dawna. Oto otwierają się wszystkie bramy, znikają posterunki, szlabany i przepustki. Teren cytadeli, zgodnie z deklaracją złożoną przez wojsko, przechodzi w ręce samorządu Żoliborza. Czekamy również, czy zgodnie z projektem Muzeum Wojska Polskiego, zostanie przerzucana kładka ponad fosą na osi Alei Wojska Polskiego wprowadzająca turystów na tereny muzealne. To nawiązanie do idei z okresu międzywojnia.

Z Cytadelą Warszawską powiązane jest miejsce szczególne, Brama Straceń. Ale to miejsce z wielu względów zasługuje na osobną notę.